Ως ψυχοθεραπεύτρια, έχω συναντήσει πολλούς ανθρώπους τη στιγμή που η ζωή τους έχει «παγώσει» μετά από μια απώλεια. Κάποιες φορές πρόκειται για τον θάνατο ενός αγαπημένου προσώπου, άλλες για έναν χωρισμό, μια ασθένεια, μια αποβολή, μια σημαντική αλλαγή που ανέτρεψε όσα γνώριζαν μέχρι τότε.
Το πένθος δεν έχει μία μορφή ούτε έναν συγκεκριμένο χρόνο. Έρχεται διαφορετικά στον καθένα και συχνά μας αιφνιδιάζει με την έντασή του.
Πολλοί άνθρωποι που ζητούν βοήθεια μου λένε: «Δεν θα έπρεπε να το έχω ξεπεράσει μέχρι τώρα;» ή «Κάτι δεν πάει καλά με εμένα». Η αλήθεια είναι πως το πένθος δεν είναι αδυναμία· είναι μια φυσική, ανθρώπινη αντίδραση σε κάτι που είχε αξία και χάθηκε.
Πώς βιώνεται το πένθος
Το πένθος δεν αφορά μόνο τη λύπη. Μπορεί να περιλαμβάνει θυμό, ενοχές, άγχος, φόβο, σύγχυση ή ακόμη και συναισθηματικό μούδιασμα. Συχνά επηρεάζει και το σώμα: διαταραχές ύπνου, κόπωση, σωματικούς πόνους, δυσκολία συγκέντρωσης.
Στην ψυχοθεραπευτική διαδικασία βλέπω συχνά ανθρώπους που προσπαθούν να «σταθούν δυνατοί» για το περιβάλλον τους, καταπιέζοντας τον πόνο τους. Όμως ό,τι δεν εκφράζεται, βρίσκει άλλους τρόπους να εμφανιστεί.
Ο ρόλος της ψυχοθεραπείας στο πένθος
Η ψυχοθεραπεία δεν έχει στόχο να κάνει κάποιον να ξεχάσει ή να «προχωρήσει» γρήγορα. Στόχος είναι να δημιουργηθεί ένας ασφαλής χώρος όπου το άτομο μπορεί να:
- μιλήσει ανοιχτά για την απώλειά του
- εκφράσει σκέψεις και συναισθήματα που ίσως δεν τολμά αλλού
- επεξεργαστεί ενοχές, ανεκπλήρωτα, θυμό
- κατανοήσει πώς η απώλεια επηρεάζει την καθημερινότητά του
Συχνά, μόνο το να μπορεί κάποιος να μιλήσει χωρίς να ακούσει συμβουλές ή παρηγορητικές φράσεις, είναι από μόνο του θεραπευτικό.
Το πένθος δεν έχει στάδια με σειρά
Αν και συχνά μιλάμε για «στάδια πένθους», στην πράξη δεν λειτουργούν γραμμικά. Μπορεί κάποιος να νιώθει αποδοχή τη μία μέρα και έντονη θλίψη ή θυμό την επόμενη. Αυτό δεν σημαίνει οπισθοδρόμηση· σημαίνει ότι το πένθος είναι μια ζωντανή διαδικασία.
Στη θεραπεία, δεν πιέζουμε τον ρυθμό. Κάθε άνθρωπος χρειάζεται τον δικό του χρόνο για να επαναπροσδιορίσει τη ζωή του μετά την απώλεια.
Όταν το πένθος γίνεται πιο δύσκολο
Υπάρχουν περιπτώσεις όπου το πένθος γίνεται πιο περίπλοκο:
- όταν η απώλεια ήταν ξαφνική ή τραυματική
- όταν δεν υπήρξε χώρος να εκφραστεί ο πόνος
- όταν υπάρχουν προηγούμενες ανεπεξέργαστες απώλειες
- όταν το άτομο νιώθει έντονη ενοχή ή ευθύνη
Σε αυτές τις περιπτώσεις, η ψυχοθεραπευτική στήριξη μπορεί να βοηθήσει ουσιαστικά, ώστε το πένθος να μην εγκλωβίσει τον άνθρωπο σε μια μόνιμη κατάσταση ψυχικού πόνου.
Είναι «αργά» να ζητήσω βοήθεια;
Αυτή είναι μια ερώτηση που ακούω συχνά. Και η απάντηση είναι ξεκάθαρη: όχι.
Πολλοί άνθρωποι ζητούν βοήθεια χρόνια μετά, όταν κάτι στη ζωή τους ξυπνά ξανά την απώλεια – μια επέτειος, μια νέα σχέση, η γέννηση ενός παιδιού, μια νέα απώλεια. Το πένθος δεν ξεχνιέται· μετασχηματίζεται.
Η θεραπεία μπορεί να βοηθήσει ακόμη και τότε, ώστε η απώλεια να μην καθορίζει πια τον τρόπο που σχετιζόμαστε με τη ζωή και τους άλλους.
Ο ρόλος του περιβάλλοντος
Το οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον συχνά θέλει να βοηθήσει, αλλά δεν ξέρει πώς. Φράσεις όπως «πρέπει να είσαι δυνατός» ή «ο χρόνος τα γιατρεύει όλα» μπορεί άθελά τους να κάνουν τον άνθρωπο να νιώθει μόνος.
Αυτό που χρειάζεται περισσότερο κάποιος που πενθεί είναι παρουσία, κατανόηση και αποδοχή – όχι λύσεις.
Κλείνοντας
Το πένθος είναι μια βαθιά ανθρώπινη εμπειρία. Δεν σημαίνει ότι ξεχνάμε, αλλά ότι μαθαίνουμε να ζούμε με αυτό που χάθηκε, δίνοντάς του μια νέα θέση μέσα μας.
Ως ψυχοθεραπεύτρια, πιστεύω ότι όταν ο πόνος βρει χώρο να ακουστεί και να επεξεργαστεί, μπορεί σταδιακά να μετατραπεί σε μνήμη, σε νόημα και σε σύνδεση – όχι σε κάτι που μας κρατά πίσω, αλλά σε κάτι που μας συνοδεύει χωρίς να μας καθορίζει.
Όποια κι αν είναι η απώλεια, όταν την αναγνωρίσουμε και της δώσουμε χώρο, δεν θα ορίζει εκείνη τη ζωή μας· θα την ορίζουμε εμείς.